İçeriğe geç
İzmir Prina Zeytin kuşağında doğal geri dönüşüm — İzmir, Ege Bölgesi
İzmir Prina Pirina Ürünleri

Pirinanın Değerlendirilmesinde Yeni Araştırmalar

Zeytinyağı işletmesi atıklarını ele alan 2024 tarihli bir derleme, işletmelerin sınırlı mali kaynaklarının atık bertarafı için gereken yüksek maliyetleri karşılamalarını çoğu zaman güçleştirdiğini belirtiyor. Derlemeye göre bu atıklar enerji üretimi ve tarım dahil farklı sektörlerde değerlendirilebilir.

Türkiye'de üretim ölçeği

Tarım ve Orman Bakanlığı'nın TÜİK kaynaklı üretim tablosunda, Türkiye zeytin üretimi 2023 yılında 1.520.000 ton, 2024 yılında 3.750.000 ton ve 2025 yılında 2.450.000 ton olarak veriliyor. 2024–2025 dönemindeki değişim yüzde 34,7 azalış olarak kaydediliyor. Aynı tablonun 2002 yılı zeytin üretimi 1.800.000 ton; 2002–2025 arasındaki artış ise yüzde 36,1 düzeyinde.

IOC'nin 12 Ocak 2026 tarihli bülteninde, 2024/25 ürün sezonu için dünya zeytinyağı üretimi geçici olarak 3.572.000 ton tahmin edildi. Bu miktar, önceki ürün sezonuna göre yüzde 38 ve 983.000 ton artışa karşılık geliyordu. Türkiye için aynı ürün sezonundaki geçici zeytinyağı üretimi 505.000 ton, artış yüzde 135 olarak bildirildi. 2025/26 dünya zeytinyağı üretimi ise ülkelerin resmî verileri ve IOC İcra Sekretaryası tahminlerine dayanarak yaklaşık 3.440.000 ton olarak öngörüldü. Bu öngörü, önceki ürün sezonuna göre yüzde 4 düşüş anlamına geliyordu.

Sektörel dönüşüm çalışmaları

EBRD ve FAO, ACES girişimini 2024 yılında birlikte başlattı. Girişim, yenilikçi, düşük karbonlu ve iklime dayanıklı çözümlerle sürdürülebilir ve dayanıklı tarım-gıda sistemlerinin gelişimini desteklemeyi amaçlıyor. ACES'in Türkiye zeytinyağı sektörü bileşeni, Mayıs 2026 tarihinde İzmir'e yapılan ortak ziyaret sırasında başlatıldı.

Ziyaret haftasında İzmir Ticaret Borsası ortaklığıyla tam günlük bir çalıştay düzenlendi. Çalıştay, zeytinyağı değer zincirinin çevresel sürdürülebilirlik sorunlarını ve ortaya çıkan fırsatları ele aldı. Katılımcılar arasında pirina işleyicileri, zeytin üreticileri, yağhane işletmecileri, makine üreticileri, ambalajlama kuruluşları, ihracatçılar, araştırma kurumları ve laboratuvarlar yer aldı.

Yağ standardı ve revizyon çalışmaları

Uluslararası Zeytin Konseyi'nin (IOC) standartlar listesi, zeytinyağları ve pirina yağlarına uygulanan ticaret standardını COI/T.15/NC No 3/ Rev.22/2026 koduyla listeliyor. Listede rafine bitkisel yağlarda sterenlerin belirlenmesi, ultraviyole bölgede spektrofotometrik inceleme ve sterol bileşiminin belirlenmesi gibi analiz yöntemleri de bulunuyor.

Avrupa Komisyonu'nun 19 Ekim 2026 tarihli COM(2026) 562 önerisi, IOC'nin Kasım 2026 olağan oturumunda kabul edilmesi öngörülen üç karara ilişkin AB tutumunu konu alıyor. Bunlar ticaret standardının revizyonu ile asitlik ve yağ asidi bileşimini belirleme yöntemlerine ilişkin iki karar taslağı. Öneride açıklanan taslak 23. revizyon, parlama noktası parametresinin yerine kalıntı hekzan tayininin getirilmesini öngörüyor. Komisyon, söz konusu parametrenin AB düzenlemelerinde bulunmadığını belirtiyor.

AB 2022/2104 sayılı Tüzüğü, pirina yağı kategorisi için açık ve silinmez bir etiket açıklaması gerektiriyor. İzin verilen iki açıklama, pirinadan veya zeytinyağı çıkarıldıktan sonra kalan ürünün işlenmesinden elde edilen yağlar ile doğrudan zeytinden elde edilen yağların birlikte bulunduğunu ifade ediyor. Kategori açıklamasının yağın yasal adının hemen yanında bulunması zorunlu tutulmuyor. Ayrıca ışık ve ısıdan uzakta saklama bilgisinin kapların üzerinde veya bunlara iliştirilmiş etiketlerde bulunması gerekiyor.

Kurutmada yakın kızılötesi yöntem

Foods dergisinde 10 Haziran 2025 tarihinde yayımlanan yakın kızılötesi kurutma çalışması, iki fazlı pirinayı ince tabaka hâlinde ve kesikli uygulamayla kurutmayı inceledi. Deneyler 70–140 °C aralığında yürütüldü. 140 °C sıcaklıkta kurutma, 70 °C sıcaklığa göre süreyi yüzde 68 azalttı. Aynı çalışmada 140 °C fırın kurutmasıyla karşılaştırılan yakın kızılötesi yöntem için 3,2 kat daha hızlı kurutma bildirildi.

Yazarlar, yakın kızılötesinin gıdaların kurutulmasında zaten endüstriyel kullanımının bulunduğunu belirtti. Araştırma, pirinanın gıda ve yem amaçlı kullanımından önce bu yöntemle işlenmesine ilişkin deneysel bir uygulanabilirlik gösterimi sundu.

Yakıt olarak hidroçar

Polymers dergisinde 29 Mayıs 2024 tarihinde yayımlanan hidroçar yakıtı araştırması, iki fazlı endüstriyel pirina bulamacından elde edilen malzemeyi enerji uygulamaları açısından değerlendirdi. Moleküler yapı FTIR ve katı hâl NMR analizleriyle, yanma performansı ise TG-DSC analiziyle incelendi. İşlem optimizasyonunda yanıt yüzeyi yöntemi, malzeme özelliklerinin ilişkilerini incelemek için Pearson korelasyon analizi kullanıldı. Araştırma, işlem verimi ve maliyet etkinliği açısından en yüksek enerji verimi olan yüzde 87,9 için en uygun hidrotermal karbonizasyon koşullarını 202,7 °C ve 2,0 dakika olarak bildirdi.

Hidroçarın moleküler yapısında metil grupları taşıyan aromatik halkalar, esterlerin alfa karbon atomları ve lignin fraksiyonlarının eter bağları öne çıktı. Ampirik cüruflaşma ve birikinti indeksleri, hidroçarlardaki riskin ham pirinaya göre daha düşük olduğunu gösterdi. Korelasyon analizinde asitte çözünmeyen lignin ve ekstraktif içeriklerinin zenginleşmesi, karbon yoğunlaşması ve kül içeriğinin azalması daha iyi biyoyakıt özellikleriyle ilişkilendirildi.

Adsorban malzeme olarak pirina

Molecules dergisinde 27 Temmuz 2026 tarihinde yayımlanan boya giderimi araştırması, sudaki metilen mavisini uzaklaştırmak için pirinadan hidroçar temelli adsorban malzemeler üretimini inceledi. Deneylerde hidrotermal karbonlaştırma 180 ve 220 °C sıcaklıklarda, farklı kalış süreleriyle uygulandı. Ardından alkali işlem ve 300 °C sıcaklıkta karbonlaştırmadan oluşan hafif alkali aktivasyon ile son yıkama uygulandı. Malzemeler ATR-FTIR, Raman spektroskopisi, XRD, SEM-EDX, BET ve cıva giriş porozimetrisiyle karakterize edildi.

Hidrotermal karbonlaştırma, karbonlaşma derecesini ve yüzey alanını artırdı; ancak aktive edilmemiş hidroçarların adsorpsiyon kapasitesi işlenmemiş pirinadan düşük kaldı. Çalışma bu sonucu oksijen içeren işlevsel grupların kaybıyla ilişkilendirdi. Hafif alkali aktivasyon, hidroçarın adsorpsiyon kapasitesini yüzde 63 artırdı. Yıkama ise karbonat çökeltilerini uzaklaştırıp gözeneklere erişimi yeniden sağlayarak performansı daha da yükseltti.

Ölçek büyütme ve deney sınırları

Yakın kızılötesi kurutma araştırması, endüstriyel ölçekte uygulama için ölçek büyütme sorunlarının ve yarı ampirik modellemenin sınırlılıklarının ele alınması gerektiğini belirtiyor. Zeytinyağı işletmesi atıklarına ilişkin 2024 derlemesi, atık bileşimlerinin çeşitliliği ve üretimin mevsimsel olması nedeniyle tek bir değerlendirme çözümü bulunmadığını vurguluyor. Derlemeye göre bu atıkların potansiyeli yeterince değerlendirilmemiş görünüyor. Sürdürülebilir değerlendirme stratejilerinin büyük ölçekte uygulanmasını güç bir konu olarak tanımlıyor.

Araştırmadaki ilerlemenin sanayi uygulamalarıyla buluşması için kolektif eylemler, teşvik edici destekler ve kamu-özel işbirlikleri dahil daha fazla çaba ve politika eylemi gerektiği ifade ediliyor.